Dlaczego temat uczenia się, a szczególnie uczenia się dorosłych wzbudza aż takie zainteresowanie? Stare polskie porzekadło głosi, że na naukę nigdy nie jest za późno, co zresztą od wielu lat uzasadnia powstawanie uniwersytetów trzeciego wieku, wynalazku też nienowego. Czy są zatem jakiekolwiek powody, by inicjować kampanię społeczną i głośno przypominać o rzeczy w zasadzie oczywistej, czyli o tym, że warto się uczyć?

Uczenie się dorosłych to część szerszej problematyki, a mianowicie koncepcji lifelong learning – uczenia się przez całe życie. Po raz pierwszy idea ta pojawiła się w 1970r., kiedy Paul Lengrand przedstawił na konferencji UNESCO raport zatytułowany „Wprowadzenie do koncepcji uczenia się przez całe życie”.

W 1996 r. ukazała się publikacja UNESCO pt. „Edukacja: jest w niej ukryty skarb”, w której wyartykułowano cztery fundamentalne zasady uczenia się: uczyć się, aby wiedzieć, uczyć się, aby działać, uczyć się, aby żyć wspólnie, uczyć się, aby być.

W Strategii Lizbońskiej uczenie się przez całe życie przedstawiono jako jedno z najważniejszych narzędzi osiągnięcia celu strategicznego - uczynienia Unii Europejskiej najbardziej konkurencyjną i dynamiczną gospodarką w świecie, gospodarką opartą na wiedzy, a społeczeństwo Unii Europejskiej - społeczeństwem wiedzy.

Od kiedy Polska wkroczyła na drogę transformacji ustrojowej, rozpoczął się okres odrabiania dystansu, jaki dzielił nasz kraj od wysoko rozwiniętych gospodarek rynkowych.

W opracowaniu zatytułowanym „Kapitał intelektualny Polski”, przygotowanym przez Zespół Doradców Strategicznych Prezesa Rady Ministrów, podano, że indeks kapitału intelektualnego dla osób dorosłych plasuje Polskę na 14. miejscu pośród 16 krajów europejskich, objętych porównaniem. Na to niekorzystne miejsce w istotnym stopniu wpływa m.in.: niski poziom zatrudnienia w sektorze produkcyjnym średniej i wysokiej technologii, niski poziom umiejętności komputerowych wśród dorosłych mieszkańców Polski i mała liczba wniosków patentowych złożonych w Europejskim Biurze Patentowym na milion mieszkańców. W rankingu przoduje Szwecja ze wskaźnikiem czterokrotnie wyższym, Finlandia i Holandia. Za nami są tylko Czechy i Grecja.

William Deming powiedział, że „Uczenie się nie jest koniecznością. Podobnie jak przeżycie”. To stwierdzenie znakomicie odzwierciedla obecną sytuację. W obliczu coraz szybszego starzenia się wiedzy i procesów globalizacji postulat uczenia się przez całe życie nabiera niezwykle dużego znaczenia – warunkuje bowiem zdolność krajów do gospodarczego przeżycia.

„Deprecjacja wiedzy jest nierozerwalnie związana z szybkim rozwojem technologii. Pojawiają się nowe produkty, usługi i całe nowe branże. W ciągu najbliższych 15 lat powstanie 250-300 tys. nowych miejsc pracy w zawodach opartych na wiedzy i będzie to ok. 45% wszystkich nowych miejsc pracy” (Kapitał intelektualny Polski). Oczywiście miejsca te będą zarezerwowane dla tych, którzy zorientowani będą na stałe podnoszenie kwalifikacji - z tego powodu niski odsetek Polaków uczestniczących w systemie kształcenia ustawicznego jest bardzo niepokojący. Polacy są mniej aktywni niż ich rówieśnicy z innych krajów UE w jakiejkolwiek formie uczenia się - we wszystkich grupach wiekowych znajdujemy się poniżej średniej dla poszerzonej Unii (25 państw).

„Za 10-20 lat wielu z nas będzie pracowało w sektorach, których jeszcze nie ma, świadcząc usługi, które jeszcze nie zostały wynalezione i rozwiązując problemy, o których nie wiemy, że istnieją.”

Według wyników Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności w 2003 roku tylko 5% osób dorosłych w wieku 25––64 uczestniczyło w szkoleniach w ciągu 4 tygodni poprzedzających badanie. Osoby uczestniczące w szkoleniach w ciągu ostatniego roku stanowiły 14% całej populacji w wieku 16–64 lat (dla porównania średnia dla wszystkich krajów wynosi 35%), podczas gdy Badanie Ustawicznego Szkolenia Zawodowego (CVTS2) wykazało, iż wskaźnik uczestnictwa wśród dorosłych pracujących w przedsiębiorstwach wynosi 16% (średnia dla wszystkich krajów – 34%).

Według OECD Polska w 2003 r. posiadała jeden z najniższych poziomów biegłości w czytaniu i pisaniu populacji dorosłych w krajach OECD: 77% dorosłej populacji nie osiąga poziomu trzeciego, który uważany jest za minimum umożliwiające efektywne uczestnictwo we współczesnym społeczeństwie.

Według wyników „Badania Ustawicznego Szkolenia Zawodowego”, podczas którego zebrano informacje na temat zaangażowania pracodawców w kształcenie ustawiczne, w 1999 roku 40% (w tym 80% dużych przedsiębiorstw i zaledwie 1/3 małych) wszystkich przedsiębiorstw zapewniło swoim pracownikom możliwość dokształcenia. W związku z tym, że ponad 2/3 całkowitego zatrudnienia koncentruje się w sektorze MŚP, to możliwości skorzystania ze szkoleń nie są wysokie, szczególnie w małych przedsiębiorstwach.

Przede wszystkim osoby, które już mają wysokie kwalifikacje: stosunek wskaźników uczestnictwa dla osób ze stopniem naukowym doktora oraz osób z niepełnym wykształceniem podstawowym (ISCED 0) wynosi 10 do 1. Prawdopodobieństwo uczestnictwa osób pracujących wzrasta wraz z ich usytuowaniem na coraz wyższych szczeblach hierarchii zawodowej. Od 70 do 80% uczestników szkoleń mieszka w miastach. Udział kobiet uczestniczących w uczeniu się jest nieco wyższy niż mężczyzn lub przynajmniej pozostaje na tym samym poziomie. W ostatnim okresie wzrósł szczególnie udział bezrobotnych i biernych zawodowo mężczyzn i wskaźniki udziału dla obu płci wyrównały się. Szkolą się przede wszystkim ludzie młodzi - wskaźniki uczestnictwa osób dorosłych powyżej 25 roku życia są najwyższe dla osób pomiędzy 25–29 rokiem życia i zmniejszają się wraz z wiekiem.

Tak jak w innych krajach, osoby uczące się są uczestnikami wielu różnych szkoleń, także poza godzinami pracy lub w danym okresie czasu (równocześnie uczestniczą w kilku kursach). Z tych, którzy byli zaangażowani w proces uczenia się, prawie 50% miało plany dotyczące przyszłej edukacji. Odwrotnie, wśród osób, które nie były zaangażowanie w proces uczenia się w roku 2003, 90% nie miało żadnych przyszłych planów odnośnie własnego kształcenia. Innymi słowy, nie ma prawdopodobnie dużej wymiany w grupie dorosłych uczących się i okresowe statystyki wykazują w dużym stopniu ciągle te same aktywne osoby.

W wydanym przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej Departament Rynku Pracy w 2008 r. raporcie sporządzonym przez OECD, zatytułowanym „Uczenie się dorosłych. Przegląd tematyczny Polska. Notatka na temat kraju” wskazano, że wśród uczestników szkoleń organizowanych przez przedsiębiorstwa dominują szkolenia z zakresu technicznych aspektów produkcji, w tym kursy obowiązkowe, jak kurs BHP, w dalszej zaś kolejności kursy w zakresie rachunkowości i finansów i z zakresu zarządzania (menedżerskie) – czyli kursy ukierunkowane na osoby dorosłe o wysokich kwalifikacjach.

Kursy o treści szkoleniowej ogólnej i niespecyficznej dla firmy, takie jak znajomość technologii informacyjnych (IT) lub języków obcych są mniej poszukiwane, a czas spędzony na doskonaleniu umiejętności IT i języków obcych stanowi niewiele ponad 10% całego czasu szkolenia. Ponadto, istnieje również bardzo liczna grupa osób dorosłych podejmujących naukę w szkołach średnich ogólnokształcących.

Nikt w zasadzie nie ma wątpliwości, że uczenie się przez całe życie jest ważne – badania potwierdzają, że im wyższe wykształcenie w skali ogólnospołecznej, tym większa łatwość zatrudnienia, wyższa produktywność, lepsza jakość miejsc pracy, obniżenie wydatków z tytułu świadczeń dla bezrobotnych, zasiłków i wcześniejszych emerytur. Dodatkową korzyścią jest większy udział wykształconych obywateli w życiu społecznym, poprawa kondycji zdrowotnej społeczeństwa, redukcja przestępczości i większa satysfakcja osobista oraz samorealizacja.

8 lipca 2003 roku w Polsce rząd przyjął Strategię Rozwoju Kształcenia Ustawicznego do roku 2010, w której wskazano konieczność: 1) zwiększania dostępności do kształcenia ustawicznego, 2) podnoszenia jego jakości, 3) współdziałania i partnerstwa, 4) wzrostu inwestycji w zasoby ludzkie, 5) uświadamiania roli i znaczenia kształcenia ustawicznego, 6) ułatwiania dostępu do rzetelnych informacji, poradnictwa i doradztwa. Zapowiedziano również podjecie działań szczegółowych, co niestety nie miało miejsca.

W Polsce operuje się głównie pojęciem „kształcenie ustawiczne” (art. 3 pkt 17 ustawy o systemie oświaty), które jest znacznie węższe od unijnej koncepcji uczenia się przez całe życie: obejmuje kształcenie w szkołach dla dorosłych (uzyskiwanie, uzupełnianie wiedzy ogólnej, umiejętności i kwalifikacji zawodowych w formach pozaszkolnych, przez osoby, które spełniły obowiązek szkolny). Unijne rozumienie ,,uczenia się przez całe życie” obejmuje edukację od fazy przedszkolnej do późnej emerytury, a więc uczenie się formalne (w szkołach i innych placówkach systemu edukacji), pozaformalne (w instytucjach poza systemem edukacji) i nieformalnego, czy też incydentalne (naturalne, w różnych sytuacjach życiowych). Kształcenie odnosi się więc do wszelkiej, trwającej przez całe życie, aktywności uczenia się z myślą o rozwoju wiedzy, kompetencji i umiejętności w perspektywie osobistej, obywatelskiej, społecznej oraz zorientowanej na zatrudnienie.